Posążek ołtarzowy. Obiekt miesiąca w czerwcu
Zwiedzając wystawę, nie mamy czasu, aby każdemu z obiektów poświęcić kilka minut – przyjrzeć się detalom, wczytać się w opis. Dlatego kuratorzy Muzeum Azji i Pacyfiku co miesiąc wybierają jeden obiekt z kolekcji i zachęcają do bliższego, bardziej wnikliwego poznania jego historii.
W czerwcu 2026 roku obiektem miesiąca został:
MAP 6256
Rzadki portretowy posążek sakralny z tradycji buddyzmu wadźrajany (buddyzmu tybetańskiego) wykonany z gliny. Portrety osób są w sztuce buddyzmu tybetańskiego tematem pobocznym w stosunku do wizerunków bóstw, wyjątkiem są w zasadzie wizerunki ważnych lamów (duchownych) i do nich należy przedstawienie V dalajlamy (1617-1682). Przedmiot jest rzadkością także przez to, że tego najwyższego rangą tybetańskiego duchownego przedstawiano na ogół w posążkach wykonanych z metalu (z brązu lub miedzi) lub na zwijanych obrazach malowanych temperą na płótnie – tankach (tyb. thang ka).
Piąty dalajlama, tytułowany wielkim (tyb. Ngałang), nosił imiona Lobsang Gjatso. Pochodził ze środkowego Tybetu. Był pierwszym dalajlamą, który posiadł władzę duchowną i świecką nad Tybetem – czyli był pierwszym religijnym królem-mnichem Tybetu. Stało się to w wyniku ostrej rywalizacji ze świeckim regentem prowincji Tsang, będącej jednym z dwóch głównych regionów kraju (Tsang leży w południowej części Tybetu). Regent zamierzał pokonać i zniszczyć zakon Gelug, do którego należą dalajlamowie. W walce wspomógł militarnie dalajlamę Guszri-chan, potężny władca Choszutów, jednego z ludów zachodniomongolskich i to on, po zwycięstwie, ogłosił Lobsanga Gjatso w 1642 r. duchownym i świeckim zwierzchnikiem Tybetu. Ten zaś w Lhasie, stolicy Tybetu rozpoczął w 1645 r. budowę pałacu dalajlamów zwanego Potalą. Pałac ten – połączenie siedziby władcy z buddyjską świątynią i klasztorem (dziś najważniejszy zabytek kraju), wznoszono wiele lat.
Budowę dokończył Sangje Gjatso regent po V dalajlamie, ukrywający przez lata jego śmierć. Dalajlama siedzi na prostokątnym tronie złożonym z pojedynczej poduszki w brązowym kolorze, z cynobrowymi bokami. Z tyłu jest wyciśnięta słabo widoczna inskrypcja w piśmie tybetańskim. Dalajlama odznacza się masywną budową. Ma na sobie obszerną wierzchnia szatę dagam o wielu fałdach, z przodu rozchyloną i widać kamizelkę lamy (duchownego), bez rękawów, oraz przerzuconą przez lewe ramię pomarańczową szatę ze złotym ornamentem. Na głowie ma czapkę duchownego uczonego (pandity) z zakonu Gelug, żółtą, szpiczastą, z długimi nausznikami. Za pas ma zatknięty złoty sztylet rytualny (tyb. phurbu) – jego atrybut w sztuce. Lewą ręką trzyma podłużną księgę sakralną o białych kartach; prawą dotyka podłoża, powtarzając gest historycznego Buddy Śakjamuniego – gest potwierdzenia oświecenia (wezwanie ziemi na świadka oświecenia – sanskr. bhumisparśa). Skupiona twarz o otwartych, nieruchomych oczach, ma wąsy. Twarz i ręce są w kolorze matowego złota, stosowanego do malowania posągów Buddów i lamów. Od spodu posążek jest zamknięty drewnianym denkiem, oklejonym pomarańczowym płótnem zalanym woskiem.
Konsultacja językowa: Zuzanna Jakóbowska, MAiP
Fot. Łukasz Brodowicz, MAiP
